AZİZ PHİLİP MARTYRİONU

AZİZ PHİLİP MARTYRİONU

Martyrion, antik kent’e hâkim bir konumda inşa edilmiştir. Yapı’ya yan kenarları çay taşı harç karışımı bir duvarla desteklenen, zemini ise kesme taş blokların yerleştirilmesi ile oluşturulmuş kutsal bir yoldan geçildikten sonra sık basmaklar halinde uzun bir merdiven ile ulaşılmaktadır. Basamaklar yamacın eğimine uygun bir konumda yerleştirilmiştir ve kuzey’e doğru çıkmaktadır. Basamakların bitiminde traverten bloklardan bir ayak ile karşılaşılır. Bu ayağın alt bölümü istiridye kabuğu şeklinde mermer bir niş görünümündedir. Kemeri yarım daire şeklinde bantlar çevrelemektedir. Ayağın doğusundan yamaç boyunca, 10–15 basamak sonra Martyrion’a ulaşılmaktadır.

Tüm kilise yapısı dörtgen bir plan içindedir ve bu dörtkenara yaslanmış 32 oda bulunmaktadır. Her bir oda taş tuğla harç karışımı duvar ile çevrili ve sekizgen mekâna dayanan bölümlerinde hafif içe girintili, üstü ise tuğla ve harçtan oluşturulmuş kemer biçiminde açıklıklar bulunmaktadır. Giriş bölümünde çeşme nişleri bulunmaktadır. Dışarıdan bir girişe sahip Martyrion’nun tabanı sıkıştırılmış topraktır. Güney tarafta apsisli bir şapel yer almaktadır. Batı tarafa ise dörtgen odalardan birine apsisli büyük bir şapel inşa edilmiştir.

Burası önemli bir Hıristiyan kült yapısıdır. Yapının en büyük merkezi mekânı sekizgendir ve sekiz adet dörtgen mekân buraya açılmaktadır. Bu mekânlar taştan büyük ayaklar, sekizgen mermer plinthoslar, kenarlarda traverten ve mermer sütunlarla taşınan üç arkad aracılığıyla açılmaktadır. Yapıda traverten bloklar hâkimdir. Traverten bloklarla beşik tonoz ve kemerler kullanılmıştır. Üst yapı ise muhtemelen ahşap bir kubbe ile örtülüydü. Zaten edinilen bilgiler ışığında, kazılar sırasında yoğun miktarda kömürleşmiş ahşaplar-erimiş kurşunlar ortaya çıkarılmış ve merkezi odanın etrafında ateşin meydana getirdiği geniş kızıllıklar bulunmaktadır. Duvarların bazı bölümlerinde tuğla harç yardımıyla oluşturulmuş antik restorasyonları da görmek mümkündür.

Sekiz sayısı tüm yapıya egemendir[1]. Yapıya üstten bakıldığında dikdörtgen içine alınmış tam bir sekizgen görünümündedir. Kalıntılardan anlaşıldığına göre, bu sekizgen mekânın orta zemini de mermer plakalarla kaplıdır. Bu geniş mekâna açılan sekiz adet dörtgen mekânı birbirine bağlayan geçişlerdeki her bir arkad’ın üzerinde (kilit taşı üzerinde) Bizans yâda Hıristiyanlık belirtisi haç motifleri yer almaktadır. Bu haçların bazıları daire içinde yer alırken, haçın üst kolu (p) biçimindedir. Olasılıkla patrik haçıdır. Bazıları ise, yıldız benzeri bir motif içinde görülür.

Temel eksene oturan odalar dört girişi oluşturur. Köşegen eksende yer alan odalar küçük avlulara bakarlar. Sekiz ışınsal oda koridorlarla birbirine bağlantilidır ve her bir plaster içine üçü apsisli yedi kenarı olan küçük tapınma mekanı açılmıştır. Bu küçük mekanlar olasılıkla dua etmek isteyenler için açılmıştır. Batı ve güney kenarlarda portik bulunan çevre odaları, buraya dinsel amaçlarla gelen ziyaretçilerin barınmasına ayrılmıştır. Odaların bazıları dışa bazıları ise içe açılmaktadır[2].

Sekiz sayısı güçlü bir simgesel anlam ifade etmektedir. Sekizgen, ölümsüz hayatı ve yeniden doğuşu simgeleyen vaftiz teknesinin şeklidir. Yapı, M.S. IV. Yüzyıl sonlar-M.S. V. Yüzyıl başlarına tarihlenir.

Sekiz adet dörtgen mekânın merkezi alana açılış yönlerinde iki postament yer almaktadır. Bu postamentler’inde sekizgen formda olmaları ilginçtir. Mekânın doğusunda ise, sadece sınırları belirli yarım yuvarlak apsis bulunmaktadır. Apsis, arka bölümde taş harç karışımı bir duvar ile desteklenmektedir.

Köşegen eksende yer alan odalar küçük üçgen avlulara bakar. Sekizgen sekiz oda koridorlar aracılığıyla birbirleri ile bağlantılıdır. Her bir plaster içine küçük odacıklar açılmıştır, olasılıkla bunlar dua etmek için ayrılmış küçük tapınma yerleridir. Yapının büyük bölümü kireçtaşından yapıldığı gibi, taş dolguda kullanılmıştır. Dörtgen planlı odalarda duvarlardaki dolguda taşın yanı sıra tuğla harç karışımı birkaç sıra ile de karşılaşılır.

Merkezi planlı yapılar erken Hıristiyanlık mimarisinin geliştirdiği bir yapı tipidir. Daha çok vaftizhane ve Martyrionlar’da uygulanmıştır. Bizans’ta en çok uygulanan oktogonal (sekizgen) plandır. Aziz Philip Martyrion’nun haçvari kollarla büyütülmüş bir martyrion’nu vardır.

Yapının içinde arşitrav-kaide-başlık-postament-sütun-mutulus guttae gibi az sayıda mermer mimari blok parçalarını da görmek mümkündür. Roma döneminde çok yaygın olan korint ve kompozit başlıklar Bizans döneminde de çokça kullanıldı. Martyrion’nun başlıkları mermerdir. Akanthus yapraklarında keskin hatlar vardır. Yumurta dizisi kaba işlenmiş, üstte ise ekhinus yer almaktadır.

Merkezi planlı yapı mezarlık alanı içinde yer almaktadır. Özellikle batı tarafında çok sayıda mezar görünür konumdadır. Bu mezarların çoğu, ev biçiminde ve lahit tipindedir.

Bu sekizgen yapı, Aziz’in mezarını koruduğu için Justianus döneminde yapılan St. Jean Bazilikası ile benzerlik göstermektedir. Bu iki yapıda Azizlerin anısını ve kültünü korumaktadır. Justianus döneminde ahşap çatılı dikdörtgen yapılar birleştirilmiştir. Bu plan tipi başlangıçta vaftizhane ve Martyrion’larda uygulanmıştır. Böylece merkezi bir alan oluşturulmuştur. Efes St. Jean kilisesi’nin kuzeyinde yer alan vaftizhane de 5. yüzyıl merkezi planlı yapıların en güzel örneklerinden biridir.

[1] Francosco D’andria, Hierapolis, İstanbul, 2003, s. 185.
[2] Çev, Erendiz Özbayoğlu, Ankara İtalyan Kültür Heyeti, Aslantepe Hierapolis Iasos Kyme Türkiye’daki İtalyan Kazıları, s. 106.